Digital Meeting – Binnenklimaat in scholen en zorginstellingen

Young male technician repairing air conditioner indoors

Niet overal in Nederland is de luchtkwaliteit zo goed als in de Alpen, laat staan als het gaat om het binnenklimaat… Luchtkwaliteit is altijd ondergesneeuwd geweest en komt nu door Covid-19 hoger op de agenda. Covid-19 maakt pijnlijk duidelijk wat experts eigenlijk al lang wisten: een slechte luchtkwaliteit kan leiden tot gezondheidsproblemen. Reden voor Installatie360 om een Digital Meeting te organiseren met een aantal ‘binnenklimaatspecialisten’. We zoomen daarbij vooral in op het binnenklimaat in scholen en zorginstellingen.

Hoe is het over het algemeen gesteld met de luchtkwaliteit in zorginstellingen en scholen?

Laten we eens beginnen met het positieve nieuws: door Covid-19 krijgt luchtkwaliteit nu wel de aandacht die het verdient. Uit recente analyses op scholen blijkt dat de luchtkwaliteit bij ongeveer 1/3 van de gebouwen slecht is, zo concluderen de experts. Slecht betekent in dit geval dat er echt problemen zijn om onder meer de CO2-concentratie op een goede manier onder controle te houden. Een directe relatie is te leggen met het geld dat beschikbaar is voor een goed installatie-ontwerp en de mate waarin de installaties beheerd worden. Bij goed beheer en degelijk onderhoud, is de kwaliteit zelfs bij een ‘ondermaatse’ installatie al significant beter. Ook bij oudere gebouwen met veel ongecontroleerde natuurlijke ventilatie (luchtlekkage via de gevel) werkt goed beheer en onderhoud nog positief door.

De situatie in verpleeg- en verzorgingshuizen is volgens de experts vergelijkbaar met die van de scholen. Door het beperkte budget wordt vaak voor een goedkopere natuurlijke ventilatie-oplossing gekozen en ook hier is beheer en onderhoud een belangrijke factor, evenals het menselijke aspect. Bewoners zijn veelal gevoelig voor tocht en sluiten vervolgens handmatig de ventilatieroosters in de ramen. Met als gevolg dat het hele ventilatiesysteem om zeep wordt geholpen. Natuurlijke ventilatie zou je voor die kwetsbare groep dan ook niet moeten toepassen, mede ook omdat de relatieve vochtigheid hiermee niet te controleren is, waardoor die mensen nog gevoeliger worden voor luchtweginfecties.

Wat is de meest ideale situatie?

Als we de adviezen ten aanzien van Covid-19 bekijken, moet er zoveel mogelijk verversing plaatsvinden door verse buitenlucht naar binnen te halen. Tegelijkertijd zal je het risico van de overdracht van aerosolen tussen personen in een ruimte moeten beperken door de toepassing van de juiste luchtverdeeltechniek. Het zorgt voor een spanningsveld, erkennen de experts, maar is met de huidige stand van de techniek zeker goed oplosbaar.

De oplossing zit hem in een goed regelbaar en goed mengend luchtinblaassysteem. Vraaggestuurd ventileren naar behoefte en zorgen dat de ruimte altijd goed doorspoeld wordt zonder hoge horizontale luchtstromen in de ademzone. Daarmee wordt een soort van ventilatiebubbel per persoon gecreëerd. Dat wil zeggen verticaal ventileren in plaats van horizontaal. In de ventilatiewereld is het gebruikelijk om verse lucht vanuit het plafond een ruimte in te brengen, maar technisch gezien is verdringing vanuit de vloer en afzuiging via het plafond altijd de betere optie. Ook qua vervuiling in het algemeen, nog los van Covid-19. En dan bij voorkeur ook nog eens minder centraal, dus op meerdere plekken in een ruimte afzuigen om horizontale luchtstromen te beperken.

Hoe maak je luchtkwaliteit inzichtelijk voor de gebruiker?

Willen we het onderwerp luchtkwaliteit goed neerzetten, zullen we met elkaar moeten investeren in het inzichtelijk maken van de luchtkwaliteit door er een ‘taal’ aan toe te kennen. Niet alleen voor de professional en de facilitair beheerder, maar ook voor de gebruiker. Daar zijn we met elkaar de afgelopen jaren beperkt in geslaagd, vinden de experts. De kwaliteit van het binnenklimaat is voor de gemiddelde gebruiker niet zichtbaar.

Van het gevoel bij een bepaalde ruimtetemperatuur kan iedereen wel een inschatting maken, maar voor luchtkwaliteit geldt dat niet. De gemiddelde gebruiker heeft geen idee, alleen dat hij mogelijk aan het einde van de dag kampt met hoofdpijn of vermoeidheidsklachten. Luchtkwaliteit is volgens de experts altijd ondergesneeuwd geweest en komt nu door Covid-19 hoger op de agenda. Het besef dat een slechte luchtkwaliteit kan leiden tot gezondheidsproblemen wat weer lagere prestaties, meer ziekteverzuim en zelfs vroegtijdige sterfte tot gevolg kan hebben, lijkt nu ook bij de ‘gewone’ mensen door te dringen. Maar hoe maak je luchtkwaliteit inzichtelijk? De experts hebben wel een idee.

Ze pleiten voor een concept met een digitaal verkeerslicht in de ruimte waarmee snel en eenvoudig een indicatie van de luchtkwaliteit voor iedereen zichtbaar wordt weergegeven. Behalve goede CO2-meters zijn er vandaag de dag buitengewoon goede instrumenten beschikbaar die ook het fijstof in de lucht meten en daarmee een digitale handtekening van de luchtkwaliteit geven om zo het begrip ‘schone lucht’ inzichtelijk te maken voor de gebruiker. Een instrument met een kleurenschaal – rood – oranje – groen – kan daarbij helpen. De luchtkwaliteit wordt dan ineens wel heel zichtbaar. Lever er vervolgens een ‘routekaart’ bij om de juiste acties te ondernemen, bijvoorbeeld bij de kleur oranje uit voorzorg een raam openen of de ventilatie (laten) checken. Pas dan gaat het thema luchtkwaliteit echt leven.

Wanneer is goed, goed genoeg?

Er zit altijd een spanningsveld tussen verbruikskosten enerzijds en comfort anderzijds. Het is een compromis waarin een gezonde balans gevonden moet worden. Natuurlijk kan het altijd beter, maar wanneer is goed, goed genoeg? Kunnen gezonde gebouwen (installaties) samengaan met energiezuinige en duurzame installaties? De experts wijzen naar Europa die met de ecodesign wetgeving het energieverbruik van ventilatieproducten sterk heeft verminderd. Samen met een goede vraaggestuurde regeling is het mogelijk in een ventilatiesysteem nu circa 25% van de oorspronkelijke energie te laten verbruiken. Het verdubbelen van de ‘oude’ ventilatieluchthoeveelheid zou met de nieuwe systemen nog steeds 50% energie besparen ten opzichte van het pré-ecodesign tijdperk. Qua investering kost het iets extra, maar die kosten zijn maar een fractie van wat een gezond gebouw oplevert in het gebruik.

De experts pleiten bovendien voor meer mogelijkheden tot ingrijpen in de luchtkwaliteit. Centrale luchtbehandelingssystemen zijn vaak starre systemen. Het kan best zo zijn dat er op sommige momenten van de dag wat meer behoefte is aan zuurstof in de lucht om het concentratieniveau te stimuleren. Het idee wordt geopperd om handmatig te kunnen ingrijpen in de luchtkwaliteit. Hetzelfde als met de temperatuur in een ruimte gebeurt: breng het naar de gebruiker toe of programmeer zelfs een adaptief dagprofiel, zoals steeds meer gebruikelijk is in de verlichtingswereld. Hiervoor zouden de ventilatiesystemen ook meer decentraal moeten worden, bijvoorbeeld een apparaat per verdieping in plaats van voor het hele gebouw. De transportverliezen woden dan ook een stuk minder.

Alles valt of staat met een meer bewustwording en een goede communicatie richting de eindgebruiker. De gebruiker moet het snappen en accepteren. Misschien moeten we ook wel naar andere businessmodellen toe, waarbij de installateur/fabrikant verantwoordelijk blijft voor het resultaat. Dat ook een jaar na dato opnieuw wordt bekeken of de installatie goed is ingeregeld en de luchtkwaliteit op orde is. En dat de gebouweigenaar wordt getriggerd om zijn ventilatiehuishouding opnieuw te bekijken als een gebouw van functie verandert of opnieuw wordt ingericht. Ook hierin neemt Europa met de Green Deal van onze eigen Frans Timmermans op een hele positieve manier het voortouw.

Welke ‘quick wins’ zijn er te behalen?

De experts merken een toegenomen vraag naar onderhoud en het optimaliseren van klimaatinstallaties. Het vervangen van filters gebeurt nu veel vaker dan in het verleden. Het is doeltreffend en heeft direct effect. Datzelfde geldt voor het schoonmaken van de kanalen, roosters en ventielen. Er valt nog zoveel te winnen.

Andere ideeën die worden geopperd, zijn het moment van oplevering of ingebruikname van een klimaatinstallatie anders plannen. Of beter gezegd, de uitleg over de werking van de installatie loskoppelen van de formele oplevering. Op het moment van de oplevering gaat informatie vaak het ene oor in, het andere uit. Gebruikers hebben ‘honderdduizend’ andere zaken aan hun hoofd. Het is veel relevanter om na drie of zes maanden te informeren. Dan kunnen direct de eerste ervaringen worden gedeeld en installaties eventueel worden bijgesteld.

Over het loskoppelen van de informatieoverdracht gesproken, misschien moeten we nog wel een stap verder gaan en onderhoudsmeldingen loskoppelen van een installateur. Hetzelfde als bij de APK van een auto gebeurt. Voorwaarde is wel dat gebruiksmeldingen een bepaalde eenduidigheid gaan krijgen. Maar zover is het nog (lang) niet.

Anderzijds zouden ook gebruikers meer trots mogen zijn op een gezond gebouw, vinden de experts. Excellente scholen gaan prat op het aantal kinderen dat slaagt, over de zeer uitgebreide voorzieningen, enz. Het klimaat is daar absoluut ook een onderdeel van. Ook voor verzorgingshuizen en andere zorginstellingen kan het een USP zijn. Met andere woorden, laat de wereld zien dat je gebouw gezond is. Niet alleen bij oplevering, maar tot in lengte van jaren. In de laatste versies van BREEAM (Nieuwbouw 2020) en de WELL Building Standard is hier overigens aandacht voor.

Volgens de experts is er ook een rol voor de overheid weggelegd. Neemt niet weg dat de sector zelf ook net zo goed aan zet is. De overheid gaat pas echt bewegen als meerdere partijen de gestelde eisen kunnen waarmaken. Er moet realisme zijn. In de woningbouw komt er al garen op de klos. Er wordt al gesproken over een luchtkwaliteitslabel waarbij het sec sturen op een laag energieverbruik wordt losgelaten. Ook op Europees niveau is luchtkwaliteit in gebouwen absoluut een thema.

Conclusie

Het meetbaar maken van het binnenklimaat. Het is aan de sector om hier sterk op in te zetten. Door Covid-19 krijgt luchtkwaliteit intussen de aandacht die het verdient. Het is juist nu belangrijk om hierop door te pakken. Ook na Covid-19 moet er aandacht blijven voor een optimaal binnenklimaat en goede luchtkwaliteit. Een instrument dat inzicht geeft in de luchtkwaliteit, maakt het tevens inzichtelijk voor de gebruiker.

Ook steken de experts de hand in eigen boezem. We moeten leren van projecten en niet meer wijzen naar elkaar bij eventuele fouten. Gezonde gebouwen maken we samen met elkaar: leveranciers, adviseurs en installateurs. Hopelijk zal de recente naamsverandering van de producenten branchevereniging van VLA naar ‘Binnenklimaattechniek’ hier ook een positieve bijdrage aan leveren.

 

Deelnemers:

Rudolf Wielink, Ventilair

Martin Timmermans, Nijburg

Henk Jansma, DWA

Laurens de Lange, Unica

Michael Willemse, Systemair

Caspar Houben, Duco

Harry van Veen, Horos